Rozdział I
Zaczęło się od jednej pracowni
Rok 1976. Białystok jest miastem dynamicznie rosnącym, a na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Filii Uniwersytetu Warszawskiego rodzi się nowa jednostka - Samodzielna Pracownia Biologii, przekształcona wkrótce w Zakład Biologii.
Nikt wtedy nie mógł przewidzieć, że ten skromny początek rozwinie się w samodzielny wydział z ponad osiemdziesięcioosobowym zespołem, siedzibą w nowoczesnym kampusie i siecią kontaktów naukowych rozciągającą się na ponad trzydzieści krajów świata. Wszystko zaczęło się jednak od jednej osoby z wizją i energią do działania.
Tą osobą była prof. dr hab. Alina Kostelecka-Myrcha - założycielka i przez wiele lat nieprzerwana kierowniczka zakładu, a potem dyrektorka instytutu. To ona wyznaczyła kierunek: biologia w Białymstoku będzie nauką wywodzącą się z badań, z bagien Biebrzy, z puszcz Podlasia, z wody i gleby tej wyjątkowej ziemi. Historia Wydziału nieodłącznie związana jest, poza prof. Aliną Kostelecką-Myrchą także z jej małżonkiem - Profesorem Andrzejem Myrchą.
W pierwszych latach Zakład nie miał nawet jednej stałej siedziby. Pracownicy i studenci przemieszczali się między ośmioma różnymi lokalizacjami rozrzuconymi po Białymstoku. Dopiero w 1988 roku - po dwunastu latach nomadzkiego trybu funkcjonowania - cały zakład zebrał się pod jednym dachem przy ulicy Świerkowej 20B. To była znacząca rewolucja.
Rozdział II
Instytut, wydział, uprawnienia naukowe
W 1989 roku Zakład Biologii przekształca się w Instytut Biologii Filii Uniwersytetu Warszawskiego. To nie tylko zmiana nazwy, lecz także symboliczne wejście na nowy poziom.
Nowa struktura przynosi nowe specjalności. Obok botaniki, zoologii i fizjologii roślin, pojawiają się zakłady biochemii, genetyki i hydrobiologii. Biologia w Białymstoku przestaje być tylko biologią nauczycielską - staje się pełnoprawną dyscypliną akademicką z powaznymi ambicjami badawczymi.
| 1989 - Powołanie Instytutu Biologii Zakład przekształca się w instytut. Pojawiają się nowe specjalności: Biologia ogólna i Biologia środowiskowa. Instytut zyskuje rozbudowaną strukturę zakładów o niezwykle szerokiej tematyce, od mikrobiologii i biochemii po hydrobiologię i ekologię. |
| 1997 - Narodziny Wydziału i Uniwersytetu Powstaje Uniwersytet w Białymstoku, a wraz z nim Wydział Biologiczno-Chemiczny. Instytut Biologii (wraz z Instytutem Chemii) staje się jego filarem. Pierwszym dziekanem zostaje prof. dr hab. Marek Gębczyński. W tym samym roku instytut uzyskuje uprawnienia do nadawania stopnia doktora nauk biologicznych. |
| 2010 - Prawo do habilitacji Wydział Biologiczno-Chemiczny zdobywa uprawnienia do nadawania stopnia doktora habilitowanego nauk biologicznych. Od tego roku uruchomione zostają studia doktoranckie. Polska Komisja Akredytacyjna potwierdza jakość kształcenia. |
| 2013 - Kategoria A w ewaluacji nauki Wydział otrzymuje kategorię A w ocenie parametrycznej w grupie Nauki o życiu - największe uznanie w historii jednostki do tamtej pory |
| 2015 - Przeprowadzka do nowej siedziby Historyczne przejście z ulicy Świerkowej do nowoczesnego budynku przy ul. Ciołkowskiego 1J w sercu Kampusu Universyteckiego. Nowe aule, laboratoria, Pracownia Komputerowa i Pracownia GIS. Ku czci założycielki - Aula Instytutu otrzymuje imię Profesor Aliny Myrchy. |
| 2019 - Samodzielny Wydział Biologii Reforma szkolnictwa wyższego (Ustawa 2.0 - „Konstytucja dla Nauki") przynosi podział Wydziału Biologiczno-Chemicznego. Biologia staje się w pełni samodzielną jednostką, z własnymi katedrami, Radą Dyscypliny i pierwszym dziekanem - dr. hab. Piotrem Zielińskim, prof. UwB. |
Rozdział III
Gdzie uczy się patrzyć na świat
Badania naukowe zawsze szły w Białymstoku ramię w ramię z dydaktyką. Pierwsi absolwenci kierunku biologia nauczycielska opuścili mury uczelni w 1981 roku. Do dziś dyplom magistra biologii odebrało tu ponad 1200 osób.
Z biegiem lat oferta kształcenia rosła razem z ambicjami uczelni. Biologia sądowa, biologia eksperymentalna i molekularna, ochrona środowiska - każda nowa specjalność odpowiadała zarówno na zainteresowania studentów, jak i na realne potrzeby rynku i społeczeństwa. W 2007 roku uczelnia przestawiła się na system boloński: trzyletnie licencjaty i dwuletnie magisteria. Studia doktoranckie pojawiły się w 2011 roku, a od 2019 roku doktoranci kształcą się w Szkole Doktorskiej Nauk Ścisłych i Przyrodniczych.
|
1240 magistrów biologii wypromowanych od 1981 roku |
5 kierunków studiów na Wydziale Biologii dziś |
50+ instytucji z 30 krajów świata w sieci współpracy naukowej |
7 profesorów tytularnych na Wydziale Biologii |
Dziś Wydział posiada w swojej ofercie pięć kierunków studiów: Biologię, Biotechnologię, Mikrobiologię, Ekobiznes oraz Ekspert bioróżnorodności.
| Stacja terenowa w Gugnach - perła Wydziału W 2008 roku, dzięki staraniom prof. Jana R.E. Taylora na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego, otwarto Terenową Stację Naukowo-Dydaktyczną w Gugnach. Choć zajęcia terenowe w tym miejscu odbywały się już od 1986 roku, dopiero pozyskane granty europejskie, środki ministerialne i prywatna dotacja prof. Gilberta L. Drydena z USA pozwoliły stworzyć prawdziwe centrum badań w naturze. Naukowcy z całego świata przyjeżdżają tu prowadzić badania. Studenci wychodzą stąd z czymś, czego nie da żaden podręcznik - z doświadczeniem. |
Rozdział IV
Nauka, która przekracza granice
Białostocka biologia nigdy nie zamknęła się w murach uczelni. Badania prowadzone na wydziale od początku wykraczały poza region - w stronę Europy, Ameryki, Azji.
Od ekologii ewolucyjnej i fizjologicznej, przez hydrochemię środowiskową, biochemię i fizjologię roślin, mikrobiologię molekularną, genetykę populacyjną - po paleobiologię. Różnorodność kierunków badań nie jest przypadkowa. To efekt konsekwentnego budowania kadry: każdy nowy pracownik wnosił własną perspektywę, własne pytania i własne sieci kontaktów.
Wyniki trafiały do prestiżowych wydawnictw i czasopism - Springer, Elsevier, Academic Press. Projekty finansowano z Narodowego Centrum Nauki i ze źródeł zagranicznych. Wydział nawiązał współpracę z ponad pięćdziesięcioma instytucjami w trzydziestu krajach.
Prof. Marek Konarzewski, absolwent i wieloletni pracownik wydziału, w latach 1991–93 pracował na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles u boku wybitnego biologa Jareda Diamonda. W 2022 roku został wybrany Prezesem Polskiej Akademii Nauk.
Nie mniej ważna jest pozycja wydziału w kraju. Prof. Izabela Święcicka, mikrobiolog molekularny i środowiskowy, przez dwie kadencje pełniła funkcję Prorektora Uniwersytetu w Białymstoku ds. nauki i współpracy międzynarodowej, wprowadzając uczelnię do European University Association. Prof. Marek Gębczyński był Rektorem Uniwersytetu w Białymstoku w latach 2001–2005. Biologia i jej ludzie kształtowali nie tylko naukę - kształtowali całą uczelnię.
Rozdział V
Ludzie, którzy tworzą tę historię
W ciągu pięćdziesięciu lat przez Zakład, Instytut i Wydział przewinęło się wiele wybitnych osobowości naukowych. Dziś Wydział szczyci się siedmiorgiem profesorów tytularnych - żywymi symbolami drogi, którą przeszła białostocka biologia.
Prof. Marek Konarzewski (Ekologia ewolucyjna i fizjologiczna)
Absolwent białostockiej biologii, stypendysta UCLA, tłumacz Jareda Diamonda, Prezes Polskiej Akademii Nauk (2023–2026). Naukowiec i dyplomata - służył w Ambasadzie RP w Waszyngtonie jako radca ds. nauki i technologii.
Prof. Andrzej Stefan Górniak (Hydrobiologia i hydrochemia środowiskowa)
Twórca unikalnej szkoły hydrochemii środowiskowej, badacz rzek i jezior Polski północno-wschodniej, Wietnamu i Delty Mekongu. Kierownik Katedry Ekologii Wód, odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi.
Prof. Andrzej Bajguz (Biochemia i fizjologia roślin)
Aktualny Dziekan Wydziału Biologii (od 2024). Tytuł profesora - 2025. Od 2019 roku nieprzerwanie w gronie 2% najbardziej cytowanych naukowców na świecie. Ekspert w dziedzinie fitohormonów i stresu środowiskowego roślin.
Prof. Iwona Ciereszko (Fizjologia i biologia molekularna roślin)
Dziekan Wydziału Biologiczno-Chemicznego w kadencji 2012–2016, prezydent Polskiego Towarzystwa Biologii Eksperymentalnej Roślin. Odznaczona Medalem Komisji Edukacji Narodowej i tytułem Zasłużona dla Uniwersytetu.
Prof. Mirosław Ratkiewicz (Genetyka populacyjna i ochrona przyrody)
Aktualny Prodziekan ds. Nauki. Badacz populacji zwierząt na pograniczu genetyki i ekologii konserwatorskiej - nauki, która staje się coraz ważniejsza w obliczu kryzysu bioróżnorodności.
Prof. Izabela Święcicka (Mikrobiologia molekularna i środowiskowa)
Stypendystka Fulbrighta (UC), Prorektor UwB ds. nauki (dwie kadencje), autorka ponad 90 artykułów naukowych. Kieruje Katedrą Mikrobiologii i Biotechnologii. Wprowadziła UwB do European University Association.
Prof. Adam Tylicki (Biochemia, biologia komórki)
Biochemik i biolog komórki, badacz lekoopornoci grzybów i mechanizmów działania witaminy B1, były Dyrektor Instytutu Biologii (tytuł profesorski w 2025 roku).
Rozdział VI
Nauka blisko ludzi
Biologia to nauka, która nikogo nie powinna zostawiać obojętnym. Wydział od lat pracuje na to, żeby tak właśnie było - w szkołach, na festiwalach, w mediach, na łąkach Podlasia.
Noc Biologów co roku przyciąga setki ciekawskich. Marcowe Spotkania z Nauką, Podlaski Festiwal Nauki i Sztuki, Spotkania z florą, Dzień Pająka, Akademia Młodego Badacza, Młodzieżowy Uniwersytet Przyrodniczy - to nie są jednorazowe akcje marketingowe, lecz odzwierciedlenie głębokiego przekonania, że wiedza biologiczna jest potrzebna każdemu. Szczególnie w tak urokliwym zakątu Polski.
Pracownicy wydziału przygotowują kursy online dla maturzystów, zapraszają do laboratoriów uczniów szkół podstawowych, prowadzą olimpiady przyrodnicze. Koło Naukowe Biologów im. dr. Włodzimierza Chętnickiego - aktywne przez cały okres historii jednostki - eksploruje entomologię, herpetologię, ornitologię i mikrobiologię ze swoistą pasją, która jest najlepszym dowodem na to, że nauka żyje.
Projekt „Misja Bioróżnorodność" (2023–2025)
Najnowszy projekt popularyzatorski wydziału - wymowna odpowiedź na globalne wyzwania ekologiczne. Podlaskie środowisko przyrodnicze to nie tylko kontekst lokalnej ciekawostki, lecz jeden z ostatnich wielkich rezerwatów dzikiej natury w centrum Europy. Misją białostockich biologów jest tę wartość dokumentować, chronić i przekazywać dalej.
Rozdział VII · Epilog
Skąd wyszliśmy | gdzie jesteśmy | dokąd zmierzamy
Pięćdziesiąt lat temu istniała jedna pracownia, a w niej jedna wizjonerska badaczka i garstka studentów. Dziś jest wydział - samodzielny, z kategorią B+ w ewaluacji z 2022 r., z siedmiorgiem profesorów tytularnych, nowoczesnymi laboratoriami i stacją badawczą na bagnach Biebrzy.
To historia ciężkiej pracy całych pokoleń przyrodników. Przeprowadzek i reorganizacji. Dziekanów i dyrektorów, którzy w każdej kadencji zostawiali coś po sobie. Pierwszego doktora - Katarzyny Kolanko - wypromowanego w 1999 roku. Pierwszej habilitacji - Anetty Borkowskiej - w roku 2012. Kamienia węgielnego wmurowanego w 2011, nowego budynku oddanego w 2015.
Historia białostockiej biologii to też historia Polski po 1976 roku - z jej przełomami, reformami systemu nauki, akcesją do Unii Europejskiej, cyfryzacją, zmianami klimatu stającymi się coraz bardziej namacalnymi. Wydział odpowiadał na te zmiany, dostosowując ofertę i profil badań do tego, co świat od nauki potrzebuje.
Strategia rozwoju Wydziału Biologii UwB na lata 2023–2030 wytycza ścieżkę: jeszcze ściślejsza współpraca międzynarodowa, głębsze zaangażowanie w ochronę przyrody Podlasia i nie tylko, rozbudowa zaplecza biotechnologicznego. Laboratorium Inżynierii Genetycznej - działające od 2018 roku - jest zapowiedzią kolejnego rozdziału.
Pięćdziesiąt lat to dobry moment, żeby się zatrzymać i spojrzeć wstecz. Nie po to jednak, żeby tkwić w przeszłości, ale żeby z niej czerpać. Pani Profesor Alina Myrcha, zakładając w 1976 roku małą pracownię biologii w Białymstoku, nie wiedziała, że zasadza drzewo, którego korzenie sięgną bagien Biebrzy, a gałęzie - laboratoriów w różnych miejcach w Polsce i na świecie.
Dziś to drzewo jest w pełni wzrostu. I nadal rośnie.